عبارت را در

مقدمه

اهداف مجموعه

سنّت معصومان عليهم‏السلام ميراث شريف ايمان و فضيلت براى انسان‏هاى حقيقت‏طلب است و جامِ جانِ مشتاقان را از شراب جانفزاى معنويّت و حكمت سرشار مى‏كند. حقجويان و خداطلبان، هماره در روشناى قدسى سخن معصومان عليهم‏السلام به پاكى‏ها و نيكى‏هاى جاويدان، راه برده‏اند. بر خوان گسترده «قال المعصوم»، هم فرزانگانْ طعام دانايى خورده‏اند و هم كوتاه‏دستان، ريزه‏خوارى كرده‏اند. و چنين است كه مى‏بينيم سنّت، پس از كلام روحانى وحى، به عنوان دومين مأخذ دينى مسلمانان ، سهمى سترگ در توصيف حقيقت دين و بالندگى و شكوه علوم اسلامى داشته است.
با وجود نياز فزاينده انسان معاصر به معنويّت و اخلاق و نيز به رغم آنكه همگان پذيرفته‏ايم كه احاديث از جمله متون اساسى دين است، امّا آنچنان كه سزاوار است، به آن اقبال نشده و در عرضه روشنگرانه و فراگير آن به نسل نو تلاشى درخور به ظهور نرسيده است.
از ديگر سو، پُربرگ بودن آثار روايى و ظهور پاره‏اى از مطالب ضعيف و غير عصرى در آنها و نيز در دسترس نبودن ترجمه فارسى و يا ترجمه‏اى امروزين از برخى از اين متون، گروهى را كه طالب كتاب‏هاى گزيده و سَخته‏اند، از مطالعه آنها بازداشته است.
بى‏شك، رفع نقايص پيش‏گفته ، بعلاوه بهره‏گيرى از قالبهاى نوين، مى‏تواند بيش از پيش به گسترش فرهنگ حديثى در ميان عموم يارى رساند. قالب «گزيده متون» كه در موضوعات ديگر مانند ادبيات)، تجربه‏اى نيكو را فراهم آورده، قالبى مناسب براى انتشار مجموعه‏هاى حديثى است ؛ اگرچه تاكنون از اين قالب در عرضه متون دينى كمتر براى عموم سودجسته شده است.
اين قالب، همچنين درآمدى است براى آشنايى كامل‏تر با معارف اهل بيت عليهم‏السلام و مى‏تواند پس از برانگيختن اشتياق اوّليّه مخاطبان براى پيگيرى و فهم اين معارف، در مرحله پسين، آنان را به استفاده‏هايى فراگيرتر رهنمون شود. اين مجموعه نيز به همين نيّت و در چنين قالبى تدوين شده است. اميد است در كنار تلاش‏هاى ديگر براى تصحيح و احياى متون حديثى، اين مجموعه بتواند با شناساندن متون حديثى و پديدآورندگان آنها، مدخلى براى ورود به اصل اين آثار باشد.

ويژگى‏هاى مجموعه

مهم‏ترين ويژگى‏هاى اين مجموعه را مى‏توان چنين برشمرد :
1 . شامل گزيده مهم‏ترين متون حديثى است.
2 . در گزيده‏سازى، ترتيب تاريخى آثار مورد نظر نبوده است و به‏تدريج، مهم‏ترين مجموعه‏هاى حديثى ، از كهن‏ترين آنها تا عصر حاضر ، برگزين خواهند شد.
3 . حجم هر كتاب و ترجمه آن، بين يك‏صد تا دويست صفحه است .
4 . همه گزيده‏ها در قطع و طرحى يكسان عرضه مى‏شوند .
5 . هر گزيده شامل مقدّمه ، متن و نمايه است : مقدّمه، به اختصار، دربردارنده اطّلاعاتى درباره زندگانى پديدآورنده كتاب، جايگاه علمى او و گزارشى از محتواى كتاب و ترسيم جايگاه آن در ميان متون حديثى است . متن، شامل احاديث برگزيده همراه با اِعراب و ترجمه و در صورت نياز ، شرح است . در نمايه ، فهرست موضوعى كاملى در پايان هر مجموعه ارائه مى‏شود كه با رجوع به آن مى‏توان به صورت موضوعى به احاديث دست يافت .
6 . منابع احاديث ، حتّى الامكان، شناسايى شده و در پانوشت هر صفحه آورده شده است ؛ جز در متونى كه از مصادر اصلى به شمار مى‏آيند .
7 . در گزيده‏ها ، حتّى الامكان ، ترتيب مطالب رعايت مى‏شود . در مواردى كه ساختار جديدى در نظر گرفته شود ، در مقدّمه به آن تصريح مى‏شود .
8 . در انتخاب احاديث ، حتّى الامكان ، معيارهاى ذيل در نظر بوده است :
الف . عموم به آن نيازمند باشند ؛
ب . كوتاه ، گويا و كاربردى باشد؛
ج . ناظر به يكى از مسائل اعتقادى ، عبادى ، اخلاقى ، تربيتى ، اجتماعى ، اقتصادى و . . . باشد ، اميد به زندگى را افزايش دهد و مكارم اخلاقى و اصول انسانى را تقويت كند .
9 . سعى شده است تا در ترجمه احاديث ، نثر معيار رعايت شود .
10 . گزيده هر اثر، محصول كار جمعى است كه زير نظر دبير مجموعه تدوين مى‏شود . در صفحه حقوق هر گزيده ، همكاران شناسانده مى‏شوند .
اميد است اين مجموعه بتواند دريچه‏اى كوچك به جهان پرفروغ سخنان خاندان نور عليهم‏السلام باشد و علاقه‏مندان را با فرهنگ حديثى آشنا سازد.

ياد و سپاس

در سامان يافتن اين دفتر ، از لطف دوستان و همكارانى كه نام آنان را به نشانه سپاس مى‏آوريم برخوردار بوده‏ايم ؛ آقايان : محمّدعلى سلطانى، سيّد كاظم طباطبايى، قاسم جوادى و محمّدهادى خالقى با مطالعه پيش از انتشار، ما را از نظرهاى سودمندشان بهره‏مند ساختند. از همه آنان سپاسگزاريم.
هادى ربّانى
معاون اطّلاع‏رسانى
مركز تحقيقات دارالحديث

مقدّمهمؤلّف

ناصح الدّين ، ابوالفتح ، عبدالواحد بن محمّد تميمى آمِدى ، از عالمان شيعى اواخر قرن پنجم و نيمه نخست قرن ششم بود . «آمدى» هر چند با پديد آوردن اثر ماندگارى چون غُرَرُالحِكمَ و دُرَرُالكَلِم نام خود را در دفتر خوشه‏چينان حِكَم علوى جاودان ساخته است ، امّا آگاهى‏هايى كه درباره زندگانى او در كتب تراجم آمده ، به غايت اندك و پاره‏اى از آنها هم از سَرِ حدس و گمان است .
به هر روى، از ميان شاگردان وى، از ابن شهر آشوب مازندرانى در كتب تراجم ياد شده است . برخى هم احمد غزّالى را از استادان او شمرده‏اند . طباطبايى ، عبدالعزيز ، «تدوين سخنان حكيمانه امير مؤمنان عليه‏السلام» : المحقّق الطباطبائى في ذكراه السنويّة الأولى ، ج 3 ، ص 1281 . آمدى در اواسط قرن ششم هجرى چشم از جهان فروبست . براى آگاهى بيشر از سال درگذشت وى ، ر . ك : مقدّمه مير جلال الدين محدّث اُرمَوى بر غررالحكم و دررالكلم ، صفحه ع به بعد . نيز براى آگاهى بيشتر از تاريخ حيات آمدى، ر . ك : رياض العلماء ، ج 3 ، ص 281 ؛ روضات الجنات ، ج 5 ، 170 .

آثـار

يكى از زواياى تاريك حيات آمدى، شمار آثار و تأليفات اوست . جز غررالحكم ، از ديگر آثار او از كتاب جواهر الكلام فى الحكم و الأحكام نام برده شده است . الذريعة ، ج 5 ، ص 278 ؛ رياض العلماء ، ج 3 ، ص 284 .

ويژگيهاى كتاب

غررالحكم و دررالكم، در بردارنده 11050 بر اساس شماره‏گذارى چاپ دانشگاه تهران ، به تصحيح محدّث ارموى . سخن از سخنان كوتاه خداوندگار سخن ، آموزگار بلاغت ، امير مؤمنان ، على بن ابى طالب عليه‏السلاماست . آهنگ كلّى اين سخنان، با بيان نصيحت و اندرز و تشويق به اكتساب فضايل اخلاقى و اجتناب از فرو افتادن در رذايل اخلاقى است .
آمدى در مقدّمه اين اثر، انگيزه خود را از آفرينش اين مجموعه گران‏سنگ ، اندكْ‏شمار بودن كلمات گزينش شده در كتاب مئة كلمة مى‏داند . وى از جاحظ انتقاد مى‏كند كه : گوهرشناسى چون او را نمى‏سزيد از اقيانوس گوهرخيز سخنان آموزگار سخنورى، به اندكى از بسيار، بسنده كند . ابوعثمان ، عمرو بن بحر كنانى بصرى ، معروف به جاحظ ، اديب پرآوازه قرن سوم هجرى و مؤلّف آثارى همچون الحيوان ، البيان و التبيين و مئة كلمة . وى كتاب اخير را با گردآورى صد سخن از سخنان امير مؤمنان عليه‏السلام فراهم آورد . او پس از مشاهده اين كاستى در كار جاحظ ، خود آستين همّت بالا مى‏زند و اين اثر سترگ را پديد مى‏آورد .
از آن جا كه وى در گردآورى اين سخنان، تنها به جنبه‏هاى بلاغى و زيباشناسى نظر داشته ، اسناد روايات را حذف كرده و براى آسان‏ياب شدن سخنان ، آنها را براساس حروف الفبا تنظيم كرده است .

جايگاه كتاب

آمدى، نه نخستين كسى است كه مشام جان خويش را از گلستان سخنان امام على عليه‏السلامعطرآگين ساخته، و نه آخرين آنها ؛ بلكه پيشينه گردآورى حِكَم علوى به دهه هاى نخستين تاريخ اسلام باز مى‏گردد ، براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : تدوين سخنان حكيمانه امير مؤمنان عليه‏السلام ، ج 3 ، ص 1241 ـ 1295 ؛ آينه پژوهش ، ش 55 - 56 فروردين ـ تير 1378) ، ص 49 - 73 : «گردآورندگان سخنان على عليه‏السلام از آغاز تا غرر الحكم» ، محمّدعلى مهدوى راد . امّا حُسن گزينش و ترتيب سخنان امير مؤمنان توسّط آمدى ، از ديرباز، سبب شهرت اين اثر و اقبال به آن بوده است .
علاّمه مجلسى ، ضمن آن‏كه اين كتاب را در شمار مصادر بحارالأنوار آورده است ، درباره آن مى‏گويد : «كتابى است مشهور و متداول» . بحارالأنوار ، ج 78 ، ص 36 . همچنين صاحب مستدرك الوسائل ، ضمن برشمردن دلايل شيعى بودن مؤلّف آن ، مى‏گويد :
كسى كه در اين كتاب شريف تأمّل كند و از احاديث كتب عالمان شيعى آگاه باشد ، در مى‏يابد كه آمِدى، احاديث آن را از كتب حديثى شيعه گرد آورده است . خاتمة مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 93 .
مرحوم محدّث ارموى نيز ، ضمن يادآورى ارزش معنوى اين اثر و دست به دست و نسل به نسل گشتن آن ، مى‏گويد :
بزرگ‏ترين شاهد براى اين مطلب، ملاحظه كثرت نسخ آن است ؛ زيرا چون به كتاب‏خانه‏هاى عمومى و خصوصى جهان ، و مخصوصا بلاد اسلامى كه از حوادث روزگار و دستبرد تلف ايّام، سالم مانده و به نسل كنونى رسيده است ، نظر مى‏كنيم ، مى‏بينيم در غالب آنها چند نسخه و يا لااقل يك نسخه از آن وجود دارد . مقدّمه غررالحكم و دررالكلم ، صفحه قى .

كتابشناخت

غررالحكم از جمله آثارى است كه خود، موضوع پژوهش شمارى از پژوهندگان قرار گرفته است . براى آگاهى بيشتر از اين آثار ، ر . ك : دانش‏نامه امام على عليه‏السلام ، ج 12 ، ص 249 - 258 : «غرر الحكم ودرر الكلم» ، ناصرالدين انصارى قمى. در زير به برخى از اين آثار اشاره مى‏شود :

الف . ترجمه‏ها

1 . غرر الحكم و درر الكلم، ترجمه و شرح: جمال‏الدين محمّد خوانسارى ، مقدّمه و تصحيح و تعليق : مير جلال الدين حسينى اُرمَوى محدّث) ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1373 ، 7 ج .
2 . غررالحكم مجموعه كلمات قصار حضرت على عليه‏السلام ، ترجمه: محمّد على انصارى قمى ، [بى جا] ، [بى تا] ، 2 ج .
3 . گفتار امير المؤمنين على عليه‏السلام ، ترجمه: سيّد حسين شيخ الاسلامى ، قم : انصاريان ، 1374ش ، 2 ج .
4 . غرر الحكم و درر الكلم ، ترجمه: سيّد هاشم رسولى محلاّتى ، تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، 1378ش ، 2 ج .

ب . گزيده‏ها

5 . منتخب الغرر : 2400 سخن از سخنان حكيمانه على عليه‏السلام ، فضل اللّه‏ كمپانى ، تهران : مفيد ، 1362ش ، 471 ص .

ج . فهرستهاى موضوعى

6 . شرح فارسى غرر و درر آمدى : فهرست موضوعى ، سيّد جلال الدين محدّث ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1360ش ، 434 ص . اين فهرست در پايان شرح آقا جمال خوانسارى بر غررالحكم و دررالكلم جلد هفتم) آمده است .
7 . هداية العلَم فى تنظيم غررالحكم ، سيّد حسين شيخ الاسلامى ، قم : انصاريان ، 1371ش ، 704 ص .
8 . تصنيف غرر الحكم ودرر الكلم ، مصطفى درايتى ، قم : دفتر تبليغات اسلامى ، [بى تا] ، 562 ص .

د . معجم‏هاى لفظى

9 . المعجم المفهرس لألفاظ غررالحكم و دررالكلم ، على رضا برازش ، تهران : امير كيبر ، 1371ش ، 3 ج .
10 . معجم ألفاظ غررالحكم و دررالكلم ، مصطفى درايتى ، قم : دفتر تبليغات اسلامى ، 1413 ق ، 1533 ص .

درباره گزيده حاضر

گزيده حاضر براساس نسخه تصحيح شده به كوشش مير جلال الدين محدّث اُرمَوى كه اطّلاعات كتابشناسى آن ياد شد، تدوين يافته است . از مجموع 11050 حديث موجود در اين كتاب ، ششصد حديث با معيار مورد اشاره در «درآمد» انتخاب و بر اساس ساختار متن در چهارده بخش اصلى ، كه با پيشوند «حرف» آغاز مى‏شود ، تنظيم شده است .
همچنين شماره‏هاى حديث در متن اصلى ، در پايان احاديث ميان دو پرانتز آمده است .

------------------------------------------------------

لامُظاهَرَةَ أحسَنُ مِنَ المُشاوَرَةِ؛

هيچ پشتيبانى نيكوتر از رايزنى نيست.