عبارت را در

مقدمه

اهداف مجموعه

سنّت معصومان عليهم‏السلام ميراث شريف ايمان و فضيلت براى انسان‏هاى حقيقت‏طلب است و جامِ جانِ مشتاقان را از شراب جانفزاى معنويّت و حكمت ، سرشار مى‏كند. حقجويان و خداطلبان، هماره در روشناى قدسى سخن معصومان عليهم‏السلام به پاكى‏ها و نيكى‏هاى جاويدان، راه برده‏اند. بر خوان گسترده «قال المعصوم»، هم فرزانگانْ طعام دانايى خورده‏اند و هم كوتاه‏دستان، ريزه‏خوارى كرده‏اند. و چنين است كه مى‏بينيم سنّت، پس از كلام روحانى وحى، به عنوان دومين مأخذ دينى مسلمانان ، سهمى سترگ در توصيف حقيقت دين و بالندگى و شكوه علوم اسلامى داشته است.
با وجود نياز فزاينده انسان معاصر به معنويت و اخلاق ، و نيز به رغم آن‏كه همگان پذيرفته‏ايم كه احاديث ، از جمله متون اساسى دين است، امّا آن‏چنان كه سزاوار است، به آن اقبال نشده و در عرضه روشنگرانه و فراگير آن به نسل نو تلاشى درخور به ظهور نرسيده است.
از ديگر سو، پُربرگ بودن آثار روايى و ظهور پاره‏اى از مطالب ضعيف و غير عصرى در آنها و نيز در دسترس نبودن ترجمه فارسى و يا ترجمه‏اى امروزين از برخى از اين متون، گروهى را كه طالب كتاب‏هاى گزيده و سَخته‏اند، از مطالعه آنها بازداشته است.
بى‏شك، رفع نقايص پيش‏گفته ، بعلاوه بهره‏گيرى از قالب‏هاى نوين، مى‏تواند بيش از پيش به گسترش فرهنگ حديث در ميان عموم ، يارى رساند. قالب «گزيده متون» كه در موضوعات ديگر (مانند ادبيات)، تجربه‏اى نيكو را فراهم آورده، قالبى مناسب براى انتشار مجموعه‏هاى حديثى است ؛ اگرچه تاكنون از اين قالب در عرضه متون دينى كمتر براى عموم ، سودجسته شده است.
اين قالب، همچنين درآمدى است براى آشنايى كامل‏تر با معارف اهل بيت عليهم‏السلام و مى‏تواند پس از برانگيختن اشتياق اوّليه مخاطبان براى پيگيرى و فهم اين معارف، در مرحله پسين، آنان را به استفاده‏هايى فراگيرتر رهنمون شود. اين مجموعه نيز به همين نيّت و در چنين قالبى تدوين شده است. اميد است در كنار تلاش‏هاى ديگر براى تصحيح و احياى متون حديثى، اين مجموعه بتواند با شناساندن متون حديثى و پديدآورندگان آنها، مدخلى براى ورود به اصل اين آثار باشد.

ويژگى‏هاى مجموعه

مهم‏ترين ويژگى‏هاى اين مجموعه را مى‏توان چنين برشمرد :
1 . شامل گزيده مهم‏ترين متون حديثى است.
2 . در گزيده‏سازى، ترتيب تاريخى آثار مورد نظر نبوده است و به‏تدريج، مهم‏ترين مجموعه‏هاى حديثى ، از كهن‏ترين آنها تا عصر حاضر ، برگزين خواهند شد.
3 . حجم هر كتاب و ترجمه آن، بين يك‏صد تا دويست صفحه است .
4 . همه گزيده‏ها در قطع و طرحى يكسان عرضه مى‏شوند .
5 . هر گزيده شامل مقدّمه ، متن و نمايه است : مقدّمه، به اختصار، دربردارنده اطّلاعاتى درباره زندگانى پديدآورنده كتاب، جايگاه علمى او و گزارشى از محتواى كتاب و ترسيم جايگاه آن در ميان متون حديثى است . متن، شامل احاديث برگزيده همراه با اِعراب و ترجمه و در صورت نياز ، شرح است . در نمايه ، فهرست موضوعى كاملى در پايان هر مجموعه ارائه مى‏شود كه با رجوع به آن مى‏توان به صورت موضوعى به احاديث دست يافت .
6 . منابع احاديث ، حتّى الامكان، شناسايى شده و در پانوشت هر صفحه آورده شده است ؛ جز در متونى كه از مصادر اصلى به شمار مى‏آيند .
7 . در گزيده‏ها ، حتّى الامكان ، ترتيب مطالب رعايت مى‏شود . در مواردى كه ساختار جديدى در نظر گرفته شود ، در مقدّمه به آن تصريح مى‏شود .
8 . در انتخاب احاديث ، حتّى الامكان ، معيارهاى ذيل در نظر بوده است :
الف . عموم به آن نيازمند باشند ؛
ب . كوتاه ، گويا و كاربردى باشد؛
ج . ناظر به يكى از مسائل اعتقادى ، عبادى ، اخلاقى ، تربيتى ، اجتماعى ، اقتصادى و . . . باشد ، اميد به زندگى را افزايش دهد و مكارم اخلاقى و اصول انسانى را تقويت كند .
9 . سعى شده است تا در ترجمه احاديث ، نثر معيار رعايت شود .
10 . گزيده هر اثر، محصول كار جمعى است كه زير نظر دبير مجموعه تدوين مى‏شود . در صفحه حقوق هر گزيده ، همكاران شناسانده مى‏شوند .
اميد است اين مجموعه بتواند دريچه‏اى كوچك به جهان پرفروغ سخنان خاندان نور عليهم‏السلام باشد و علاقه‏مندان را با فرهنگ حديثى آشنا سازد.

ياد و سپاس

پيشنهاد انتشار اين مجموعه از فاضل دانشور آقاى محمّد اسفنديارى است. در تدوين اين دفتر نيز همواره از نظرهاى سودمند ايشان بهره برده‏ايم. همچنين در سامان يافتن جلد نخست مجموعه، از لطف دوستان و همكاران فاضلى كه نام آنان را به نشانه سپاس مى‏آوريم ، برخوردار بوده‏ايم . آقايان : محمّدعلى سلطانى، سيّد محمّدكاظم طباطبايى، قاسم جوادى، على صدرايى خويى و محمّدهادى خالقى، با مطالعه پيش از انتشار ، ما را از نظرهاى سودمندشان بهره‏مند ساختند. از همه آنان سپاسگزاريم.
هادى ربّانى
معاون اطلاع‏رسانى
مركز تحقيقات دار الحديث

مقدّمهمؤلّف

ابو محمّد ، حسن بن على بن حسين بن شعبه حَرّانى ، مناطق مختلفى از جهان به نام حَرّان معروف است و دانشمندان بسيارى در قرون اوليه اسلام ، منسوب به حرّان بوده‏اند ، امّا به‏خوبى دانسته نيست كه ابن شعبه منسوب به كدام منطقه است . (ر . ك : دائرة المعارف تشيّع ، ج 6 ، ص 204 ؛ لغت‏نامه دهخدا ، واژه «حرّان» و «حرّانى» ) . كه گاهى به اختصار «ابن شُعبه حرّانى» خوانده مى‏شود ، معاصر با شيخ صدوق (م 381 ق) و از مفاخر شيعه در سده چهارم هجرى است .
وى از ابو على محمّد بن همّام اِسكافى (م 336 ق) روايت مى‏كرده و شيخ مفيد ، محمّد بن محمّد بن نعمان بغدادى (م 413 ق) از او روايت كرده است .
نام وى از قرن نهم هجرى به بعد در كتاب‏هاى تاريخ و تراجم آمده است و پيش از اين ، درباره شرح حال و آثار او اطّلاع چندانى در دست نيست . افراد محدودى كه از حرّانى سخن گفته‏اند ، جملگى او را به بزرگوارى و فضل و
توثيق ستوده‏اند و در اعتماد بر كتاب او ، تحف العقول ، هماوازند . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : مجالس المؤمنين ، ج 1 ، ص 383 ؛ أمل الآمل ، ج 2 ، ص 74 ؛ رياض العلماء و حياض الفضلاء ، ج 1 ، ص 244 ـ 246 ؛ روضات الجنات ، ج 2 ، ص 289 .
از وى در كتاب‏ها و منابع كتابشناسى و تراجم نگارى جديد نيز به نيكى ياد شده است . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : أعيان الشيعة ، ج 5 ، ص 185 ـ 186 ؛ تأسيس الشيعة ، ص 413 ؛ الذريعة إلى تصانيف الشيعة ، ج 3 ، ص 400 ؛ ريحانة الأدب ، ج 8 ، ص 54 ؛ طبقات أعلام الشيعة ، ج 1 ، ص 93 ؛ الكنى و الألقاب ، ج 1 ، ص 329 ؛ معجم المؤلّفين ، ج 3 ، ص 252 .

آثـار وى

1 ـ تحف العقول فى ما جاء من الحكم و المواعظ من آل الرسول .
2 ـ التمحيص . التمحيص ، تحقيق : مؤسّسة الإمام مهدى(عج) ، قم : مؤسّسة الإمام مهدى(عج)، 1404 ق . رساله مختصرى است شامل 171 حديث در بيان ابتلائات مؤمن . اين كتاب در برخى از منابع به ابن شعبه حرّانى منسوب شده و در برخى ديگر از آنِ استادش ، محمّد بن همّام اسكافى دانسته شده است . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : التمحيص ، مقدّمه محمّد باقر ابطحى .

ويژگى‏هاى كتاب

تحف العقول يكى از مهم‏ترين و زيباترين متون معارف اسلامى در موضوع آداب و اخلاق و پند و حِكَم منقول از پيامبر اكرم و ائمه اطهار عليهم‏السلامو نيز انبياى الهى ، بزرگ حضرت موسى و حضرت عيسى عليهماالسلام است . در اين كتاب ، گزيده هايى از سخنان پيامبر اكرم و امامان معصوم عليهم‏السلامتا امام حسن عسكرى عليه‏السلام ، در زمينه‏هاى گوناگون اعتقادى ، اجتماعى ، اخلاقى ، فقهى
و . . . گرد آمده است .
مؤلّف ، سخنان معصومان عليهم‏السلام را به ترتيب آورده و ذيل عنوان هر يك از ايشان ، ابتدا با خطبه يا كلامى از آن حضرت در موضوع توحيد آغاز مى‏كند و سپس به مواعظ يا نامه‏هاى وى ، و در آخر به ذكر كلمات قصارى از آن حضرت مى‏پردازد . وى درباره امام زمان عليه‏السلاممى‏گويد :
هيچ يك از توقيعات حضرت صاحب الزمان و حجّت عصر خود ـ عجّل اللّه‏ فرجه ـ را ، با آن‏كه در ميان شيعيان آگاه ، متواتر و مورد استفاده است ، ياد نكرديم ؛ زيرا به گونه‏اى كه مقتضى اين كتاب و چگونگى تأليف آن است ، به دست ما نرسيده است . رهاورد خرد : تحف العقول ، پرويز اتابكى ، ص 511 .
در پايان كتاب ، چهار بخش ديگر نيز به اين ترتيب افزوده شده است : 1 . مناجات خداى عز و جل با حضرت موسى بن عمران ؛ 2 . مناجات خداى عز و جل با حضرت عيسى بن مريم ؛ 3 . مواعظ حضرت عيسى عليه‏السلام كه در انجيل و آثار ديگر آمده است ؛ 4 . وصيّت مفضّل بن عمر ، يكى از اصحاب امام صادق عليه‏السلام ، به شيعيان .
حرّانى در تأليف اين كتاب براى رعايت كوته‏نگارى ، ذكر اسناد احاديث را فرو گذاشته و به ذكر دو نكته در اين باره اكتفا كرده است :
1 . بيشتر احاديث را به گوش خود از استادانش شنيده است .
2 . اين سخنان ، از آن دسته آموزه‏ها و حكمت‏هايى است كه خود ، گواه درستى خويش‏اند . همان ، ص 18 .

جايگاه «تحف العقول»

تحف العقول از منابع حديثى و فقهى متأخّر مهمّى همچون : بحارالأنوار ، وسائل الشيعة و الحدائق الناضرة به شمار مى‏آيد و شيخ مرتضى انصارى قدس‏سره نيز كتاب المكاسب المحرمةى خود را با حديثى از تحف العقول آغاز كرده است . همچنين اين كتاب ، دستْ‏مايه سخنوران بزرگ و خطيبان نامدار دوره‏هاى مختلف است .
عالمان شيعى از تحف العقول با تجليل ياد كرده و آن را اثرى بى‏نظير دانسته‏اند . علاّمه مجلسى در اين كتاب مى‏گويد :
نظم و ترتيب آن ، دلالت بر بلندى مرتبه مؤلّفش مى‏كند و اكثر مطالب آن ، در مواعظ و اصول ثابت شده‏اى است كه در آنها نيازى به ذكر سند نيست . بحارالأنوار ، ج 1 ، ص 29 .
علاّمه امينى قدس‏سره نيز درباره آن باره مى‏نويسد :
تحف العقول در دانش و دين و حكمت‏ها و آداب و اخلاق و فرهنگ‏ها ، آراستهْ سخنى است كه از ميوه‏هايش گرسنگان ، سير شوند و تشنگان ، بهره‏گيرند و خردمند ، بدان انس جويد . . . بارى ! اين سخنان كه از سرچشمه وحىِ فيض بخشِ خاندان عصمت تراوش كرده ، رهاورد خِرد است كه آيتى از فصاحت و بلاغت و استوارى لفظ و معنى و فروتر از كلام آفريدگار و فراتر از گفتارهاى بشر
است . . . بايد بر اين همه ، حُسن انتخاب و بِهْ‏گزينى مؤلّف را ـ كه نشانه خردمندى و دليل قدسيّت و نشان مهارت و كارشناسى او در حديث است ـ افزود . رهاورد خرد (ترجمه تحف العقول ، ص 7 ـ 11 . براى آگاهى بيشتر درباره ويژگى‏ها و جايگاه كتاب ، ر . ك : دائرة المعارف تشيّع ، ج 4 ، ص 169 (مدخل تحف العقول ، نگارش سيّد مهدى حائرى) ؛ تحف العقول ، مقدّمه على اكبر غفّارى ؛ تحف العقول ، مقدّمه پرويز اتابكى ؛ تحف العقول ، مقدمه سيّد محمّد صادق بحرالعلوم .
آنچه به تحف العقول اهمّيت مى‏بخشد ، متن دقيق وعميق آن است ، به گونه‏اى كه مى‏توان گفت ، متن آشناى كتاب ، ناشناس بودن مؤلّف را جبران كرده است .

كتابشناخت

تحف العقول تاكنون چندين بار به چاپ رسيده است كه مشخّصات كتابشناختى آنها چنين است :

يك . متن

1 . تحف العقول ، تصحيح و تعليق : على اكبر غفّارى ، تهران : كتابفروشى صدوق ، 1376 ق ، 535 ص .
2 . تحف العقول ، مقدّمه : سيّد محمّد صادق بحر العلوم ، نجف : المطبعة الحيدرية ، 1383 ق ، 399 ص . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : فهرست كتابهاى چاپى عربى ، ص 167 .
3 . تحف العقول ، مقدّمه : محمّد حسين الأعلمى ، بيروت : مؤسّسة الأعلمى ، 385 ص (به ضميمه رساله التمحيص) .

دو . ترجمه

از تحف العقول تاكنون چهار ترجمه به فارسى و يك ترجمه : به انگليسى منتشر شده است :
1 . تحف العقول ، تحقيق و تصحيح : على اكبر غفّارى ، ترجمه : محمّد باقر كمره‏اى ، تهران : كتابفروشى اسلاميّه ، 1384 ق ، 556 ص .
2 . تحف العقول ، ترجمه : احمد عطائى جنّتى ، تهران : انتشارات علميه اسلاميه ، 1354 ش ، 624 ص .
3 . رهاورد خرد (ترجمه «تحف العقول») ، ترجمه : پرويز اتابكى ، تهران : نشر و پژوهش فرزان ، 1376 ش ، 540 ص .
4 . تحف العقول ، تصحيح : على اكبر غفارى ، ترجمه : بهزاد جعفرى ، تهران : نشر صدوق ، 1377 ش ، 402 ص .
5 . تحف العقول ، ترجمه به انگليسى : بدر شاهين ، قم : انصاريان ، 1380 ش ، 637 ص .

درباره گزيده حاضر

گزيده حاضر بر اساس نسخه تصحيح شده به كوشش استاد على اكبر غفّارى تنظيم يافته است . مشخصات كتابشناختى اين نسخه چنين است: تحف‏العقول في ما جاء من الحكم والمواعظ عن آل الرسول، ابن شعبة الحرّانى ، تصحيح : على اكبر غفّارى ، قم : دفتر انتشارات اسلامى ، 1404 ، 516 ص ، چاپ اوّل . از مجموع سخنان پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهوامامان معصوم عليهم‏السلام ، جز امام دوازدهم ، و مناجات خداوند با حضرت عيسى و موسى عليهماالسلام و سخنان
حضرت عيسى عليه‏السلام ، 350 فقره با معيار مورد اشاره در «درآمد» ، انتخاب شده و بر اساس ساختار متن كتاب ، در پانزده بخش تنظيم يافته است . ترجمه مجموعه نيز اقتباسى است از ترجمه دكتر پرويز اتابكى كه با نام رهاورد خرد به چاپ رسيده اطّلاعات كتابشناختى آن پيش از اين آمد .