عبارت را در

مقدّمه

ابوعبد اللّه‏ ، محمّد بن سلامة بن جعفر ، معروف به «قاضى قُضاعى» ، از دانشوران نيمه نخست سده پنجم بود . از تاريخ زندگى او اطّلاعات چندانى در دست نيست . همين اندازه مى‏دانيم كه در دوران فاطميان در مصر مى‏زيست و در علومى چند، از جمله : ادبيات ، فقه ، حديث ، تفسير و تاريخ ، دست داشته و در سه علم اخير ، آثارى از او به يادگار مانده است . وى در مسند قضاوت بود و در دوران وزارت على بن احمد جَرجرايى، وزير دربار فاطميان، منشى او بود و روزگارى چند به عنوان سفير فاطميان در حكومت روم شرقى ، در قسطنطنيه اقامت داشت . او در شب پنج‏شنبه شانزدهم ذى قعده سال 454 ، چشم از جهان فرو بست . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : وفيات الأعيان ، ج 4 ، ص 212 ؛ الوافى بالوفيات ، ج 3 ، ص 116 ؛ سِيَر أعلام النبلاء ، ج 18 ، ص 92 ؛ ريحانة الأدب ، ج 4 ، ص 422 .
تنى چند از كسانى كه قُضاعى نزد آنان دانش آموخت ، اين كسان‏اند : ابو مسلم محمّد بن احمد كاتب ، احمد بن ثرثال ، ابو الحسن
بن جهضم ، احمد بن عمر جيزى ، ابو محمّد بن نحّاس . و برخى كسانى كه از چشمه دانش او سيراب گشتند ، اين كسان‏اند : ابوسعد عبد الجليل ساوى ، ابوالقاسم نسيب ، ابو عبد اللّه‏ حميدى ، محمّد بن احمد رازى ، سهل بن بِشْر اسفراينى و ابو نصر بن ماكولا .

قاضى قُضاعى از جمله عالمانى است كه در رشته‏هاى گوناگون كسب دانش كرده و در برخى از رشته‏ها تأليفاتى نيز از خود به يادگار گذاشته است . آثار قلمى او عبارت‏اند از :
1 . الإنباء بأنباء الأنبياء (تاريخ عمومى از آغاز آفرينش تا سال 417)؛
2 . تفسير قرآن (در 20 جلد) ؛
3 . دُستور معالم الحِكَم و مأثور مكارم الشِيَم من كلام أميرالمؤمنين (مشتمل بر سخنان امير مؤمنان) ؛ ترجمه فارسى اين كتاب با اين مشخّصات به چاپ رسيده است : قانون ، ترجمه : فيروز حريرچى ، تهران : اميركبير ، 1362 ش ، 262 ص ، اوّل .
4 . دقايق الأخبار و حقائق الاعتبار فى المواعظ و النصايح و الأذكار ؛
5 . شهاب الأخبار (كه به تفصيل معرّفى مى‏شود) ؛
6 . مُسند الشهاب (در أسناد احاديث شهاب الأخبار) ؛ مسند الشهاب ، تحقيق : حمدى عبد المجيد السلفى ، بيروت : مؤسسة الرسالة ، 1405 ق ، 2 ج ، 890 ص .
7 . نُزهة الألباب ؛
8 . مناقب الشافعى (در فضايل و مناقب محمّد بن ادريس شافعى) ؛
9 . خِطط مصر ؛
10 . عيون المعارف و فنون أخبار الخلائف (كتابى است مختصر در تاريخ انبيا ، خلفا و سلاطين) .

شهاب الأخبار ، كتابى است فراهم آمده از هزار و دويست سخن حكمت‏آميز و حكمت‏آموز از رسول خدا در نصايح و سفارش‏هاى اخلاقى ، و خاتمه‏اى مشتمل بر دعاهايى از آن حضرت .
مؤلّف ، در گزينش و گردآورى سخنان رسول خدا ، اين شيوه را در پيش گرفته كه اسناد احاديث را حذف ، و در صحّت آنها به بلاغت كلام ، اكتفا كرده ، سپس بر اساس تقارب الفاظ و تناسب معانى به تبويب احاديث پرداخته است .
گفتنى است قُضاعى پس از شهاب الأخبار به تأليف مسند الشهاب پرداخته و در آن ، احاديث كتاب شهاب را به همراه اسناد آن آورده است .

اين كتاب، فارغ از شيعه يا سنّى بودن گردآورنده آن ، از همان آغاز ، مورد توجّه عالمان بوده است و حديث‏پژوهان و حديث‏شناسان شيعه و اهل سنّت با ديده عنايت به آن نگريسته‏اند .
علاّمه مجلسى درباره اين كتاب مى‏گويد :
اگر چه كتاب شهاب از تأليفات عالمان اهل سنّت است ، امّا بيشتر فقرات آن در كتب و اخبار محدّثان شيعه آمده است .
از اين رو ، عالمان شيعه به اين كتاب اعتماد داشته و به شرح آن پرداخته‏اند . بحارالأنوار ، ج 1 ، ص 42 .
محدّث نورى ، پس از اشاره به گفته مجلسى مى‏گويد :
در ساير فقرات آن هم خبرى كه متضمّن نكته‏اى منكر و غريب باشد ، يافت نمى‏شود و ما در ميان كتب حديث اهل سنّت ، نظير و مانندى براى آن نيافتيم . . . در نظر قاصر من ، اين كتاب در غايت اعتبار است ، اگر چه مؤلّف آن ، در ظاهر يا واقعا ، از عالمان شيعه شمرده نمى‏شود . همان جا .

همان گونه كه گفته شد ، عالمان شيعه و اهل سنّت به اين اثر با ديده قبول نگريستند و شمارى از آنان ، آن را موضوع پژوهش خود قرار دادند و به ترجمه ، شرح ، تلخيص و تبويب آن پرداختند . شمارى از اين پژوهش‏ها از اين قرارند :

1 . شرح فارسى شهاب الأخبار ، ترجمه گفتنى است متن كتاب شهاب الأخبار به صورت مستقل، كمتر منتشر شده و اغلب در ضمن شروح و تلخيص‏ها به چاپ رسيده است . با بررسى، مشخصّات يك چاپ آن به دست آمد : الشهاب فى الحكم و الآداب ، بغداد : مطبعة شابندر ، 1327 ق/ 1327 م . ( ر . ك : معجم مطبوعات العربية و المعربة ، يوسف اليان سركيس ، قم : مكتبة آية اللّه‏ المرعشى النجفى ، 1410 ق ، ج 2 ، ص 1516) . و شرح : مترجمى ناشناس (ق 7 ق) ، تصحيح : مير جلال الدّين محدّث اُرمَوى تهران : بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 1342 ش ، 412 صفحه .
2 . ترك الإطناب فى شرح الشهاب ، ابوالحسن على بن احمد القضاعى (ابن القضاعى) . تصحيح : محمّد شيروانى ، تهران : دانشگاه تهران ، آذر 1343 ، 792 ص .
3 . شرح فارسى شهاب الأخبار ، ترجمه و شرح : مترجمى ناشناس (ق 6 ق) ، تصحيح : محمّد تقى دانش‏پژوه ، تهران : دانشگاه تهران ، 1349 ش ، 251 ص .
4 . فتح الوهّاب بتخريج أحاديث الشهاب ، أحمد بن محمّد بن الصديق الحسينى ، تحقيق : حمدى عبدالمجيد السلفى ، بيروت : عالم الكتب ـ مكتبة النهضة العربيّة ، 1408 ق ، 2 ج ، 1087 ص .
5 . مسند الشهاب ، محمّد بن سلامة القضاعى ، تحقيق : حمدى عبدالمجيد السلفى ، بيروت : مؤسّسة الرسالة ، 1405 ق ، 2 ج ، 890 ص .

در ميان شرح‏هاى منتشر نشده ، سه شرح مهم، كه توسط عالمان شيعى به پارسى نگاشته شده و نسخه‏هاى آن در دست است ، از اهمّيت بيشترى برخوردار است . اين سه شرح عبارت‏اند از :
1 . روح الأحباب و روح الألباب فى شرح الشهاب ، ابو الفتوح الرازى (ق 6 ق) ، نويسنده تفسير معروف روض الجنان و روح الجنان ؛
2 . ضياء الشهاب ، قطب الدين سعيد الراوندى ، (م 573 ق) نويسنده الخرائج و الجرائح ؛
3 . ضوء الشهاب ، سيّد فضل اللّه‏ بن على الراوندى (م ح 572 ق) .

گزيده حاضر بر اساس احاديث كتاب ترك الإطناب فى شرح الشهاب تدوين يافته است. ترك الإطناب ، قديم‏ترين نسخه چاپى موجود از شهاب الأخبار است كه پديد آورنده آن ، نزديك به زمان مؤلّف شهاب الأخبار بوده است . از مجموع 941 حديث موجود در اين كتاب ، 280 حديث با معيار مورد اشاره در درآمد انتخاب شده و بر اساس الفباى آغاز احاديث ، در ده باب تنظيم يافته است .
مصادر احاديث برگزيده در پانوشت استخراج شده است . در استخراج منابع ، چند نكته مورد توجّه بوده است :
1 . سعى شده منابع قبل از قرن پنجم (زمان تأليف)، براى هر حديث آورده شود ؛
2 . منابع شيعى در مصدريابى احاديث ، اولويت داشته است ؛
3 . در صورت يافت نشدن منبع شيعى ، به منابع اهل سنّت قبل از قرن پنجم ، ارجاع داده شده است ؛
4 . در صورت يافت نشدن مأخذ شيعى قبل از قرن پنجم، به روايات
نقل شده از پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، پس از ذكر مأخذ از اهل سنّت ، و در صورتى كه حديث از معصومان ديگر نقل شده باشد ، به آن نيز اشاره شده است .
5 . در صورت يافت نشدن منبع حديث قبل از قرن پنجم ، به منابع پس از قرن پنجم ارجاع داده شده است . در اين مرحله نيز تقدّم منابع شيعى بر منابع اهل سنّت ، رعايت شده است .